Matka Polka- kto według polskiego prawa jest matką?

Macierzyństwo to pojęcie, które w codziennym rozumieniu odnosi się przede wszystkim do biologicznego i emocjonalnego związku kobiety z dzieckiem. Jednak w polskim prawie rodzinnym termin ten ma precyzyjnie określone znaczenie prawne, z którego wynikają istotne konsekwencje – zarówno dla matki, dziecka, jak i dla innych osób (np. potencjalnych ojców). W dzisiejszym artykule wyjaśniamy, kto według prawa jest matką, czy możliwe jest zaprzeczenie macierzyństwa, ustalenie macierzyństwa oraz czy można się go zrzec.

Kto według prawa jest matką?

Zgodnie z art. 61(9) Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, matką dziecka jest kobieta, która je urodziła. Oznacza to, że prawo polskie przyjmuje zasadę urodzenia dziecka jako podstawy ustalenia macierzyństwa – niezależnie od tego, czy kobieta jest biologiczną matką dziecka, czy jedynie jego surogatką (co, swoją drogą, nie jest w Polsce legalne).

Przykład: Jeżeli kobieta urodzi dziecko, nawet jeżeli komórka jajowa pochodziła od innej kobiety (np. w wyniku procedury in vitro), to właśnie ona – jako rodząca – jest uznawana za matkę dziecka.

Czy można zaprzeczyć macierzyństwu?

Choć przypadki takie należą do rzadkości, prawo przewiduje możliwość zaprzeczenia macierzyństwa. Może do tego dojść w sytuacjach, gdy istnieje poważne uzasadnienie, że kobieta wpisana w akcie urodzenia dziecka nie jest jego biologiczną matką i dziecka nie urodziła.

Powództwo o zaprzeczenie macierzyństwa może wytoczyć:

• kobieta wpisana jako matka dziecka,
• matka dziecka,
• mężczyzna, którego ojcostwo ustalono na podstawie macierzyństwa kobiety wpisanej do aktu urodzenia,
• dziecko (po osiągnięciu pełnoletniości),
• prokurator,
• zstępni „dziecka” po jego śmierci, gdy przed śmiercią zostało wytoczone powództwo o zaprzeczenie macierzyństwa.

Termin na wniesienie powództwa dla kobiety wpisanej jako matka dziecka lub dla kobiety będącej matką wynosi rok od momentu sporządzenia aktu urodzenia dziecka. W przypadku dziecka – rok od dnia, w którym dowiedziało się, że nie pochodzi od kobiety wpisanej w akcie urodzenia- termin ten biegnie dopiero od momentu ukończenia przez dziecko 18 lat.

Postępowanie sądowe w sprawie zaprzeczenia macierzyństwa jest skomplikowane i wymaga przedstawienia mocnych dowodów, w tym opinii biegłych i badań genetycznych.

Czy można zrzec się macierzyństwa?

Polskie prawo nie przewiduje instytucji zrzeczenia się macierzyństwa z woli matki. Oznacza to, że kobieta, która urodziła dziecko, nie może po prostu zrezygnować z roli matki, np. poprzez oświadczenie czy akt notarialny.

Jedyną drogą do „zrzeknięcia się” macierzyństwa jest dobrowolne wyrażenie zgody na pozbawienie władzy rodzicielskiej, ale to nie oznacza wygaśnięcia samego macierzyństwa jako więzi prawnej. Matka pozostaje nadal matką dziecka – jest nią formalnie i figuruje jako taka w aktach stanu cywilnego. Nie ma możliwości „unieważnienia” macierzyństwa, jeśli kobieta faktycznie dziecko urodziła.

Czy można ustalić macierzyństwo?

Owszem – istnieje również instytucja sądowego ustalenia macierzyństwa. Ma ona zastosowanie w sytuacjach wyjątkowych, np. gdy brak jest aktu urodzenia lub kobieta, która urodziła dziecko, nie figuruje w dokumentach jako matka.

Postępowanie o ustalenie macierzyństwa może być wszczęte na żądanie:

• dziecka,
• kobiety, która twierdzi, że urodziła dziecko,
• prokuratora.

Dowody w takiej sprawie mogą obejmować dokumentację medyczną, świadków, a także badania genetyczne (testy DNA). Celem postępowania jest wykazanie, że dana kobieta rzeczywiście urodziła dziecko. Co istotne, matka nie może wytoczyć powództwa o ustalenie macierzyństwa po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności. Jeżeli dziecko zmarło przed osiągnięciem pełnoletności, matka może wytoczyć powództwo o ustalenie macierzyństwa do dnia, w którym dziecko osiągnęłoby pełnoletność

Podmiana dzieci w szpitalu – co mówi prawo?

Choć to sytuacja ekstremalnie rzadka, podmiana noworodków w szpitalu (np. przez błąd personelu) jest możliwa – i miała miejsce także w Polsce. Prawo rodzinne opiera się na zasadzie, że matką jest kobieta, która dziecko urodziła. Jeśli więc wskutek pomyłki kobieta zabierze do domu cudze dziecko, a sprawa wyjdzie na jaw, dochodzi do niezgodności między rzeczywistością biologiczną a prawną.

W takiej sytuacji możliwe są dwa scenariusze:

1. Zaprzeczenie macierzyństwa – kobieta, która nie urodziła dziecka, ale figuruje jako jego matka, może (i powinna) wnieść powództwo o zaprzeczenie macierzyństwa.
2. Ustalenie macierzyństwa – kobieta, która rzeczywiście urodziła dziecko, może wystąpić o sądowe ustalenie macierzyństwa i wpisanie jej jako matki do aktu urodzenia.

W tego typu przypadkach sąd zazwyczaj zleca badania genetyczne obu dzieci i obu matek. Sprawa nie kończy się jednak na wymianie wpisów w dokumentach – są to sprawy o ogromnym ładunku emocjonalnym, mogące rodzić pytania o więź z dzieckiem wychowywanym przez kilka miesięcy lub lat.

W praktyce sąd może również rozważyć kwestię dobra dziecka w kontekście ewentualnej zmiany środowiska wychowawczego, jednak z punktu widzenia prawa biologiczna matka ma pierwszeństwo w ustaleniu macierzyństwa.

Surogacja – dlaczego w Polsce nielegalna?

Surogacja, czyli urodzenie dziecka przez kobietę (surogatkę) na zlecenie innej osoby lub pary, nie została uregulowana w polskim prawie w sposób pozytywny. Oznacza to, że umowy o surogację są w Polsce nieważne jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 kodeksu cywilnego).

W Polsce nie można więc prawnie zmusić surogatki do oddania dziecka ani przenieść na „zamawiających” rodziców praw wynikających z macierzyństwa. Matką dziecka zawsze jest kobieta, która je urodziła – nawet jeśli nie jest jego genetyczną matką.

Czy da się to ominąć?

Część par decyduje się na zawarcie umowy o surogację za granicą, w krajach, gdzie jest to legalne (np. w USA, Kanadzie, Gruzji, Ukrainie). Jednak i tutaj pojawiają się trudności. Surogacja pozostaje więc obszarem prawnym pełnym niejasności i ryzyka, a polskie sądy i urzędy działają w tych sprawach bardzo ostrożnie.

Podsumowanie

Macierzyństwo w prawie polskim to przede wszystkim relacja wynikająca z faktu urodzenia dziecka. System ten może prowadzić do trudnych sytuacji – jak w przypadku podmiany dzieci w szpitalu, gdzie biologia i dokumenty mogą nie iść w parze. Jeszcze bardziej skomplikowana jest kwestia surogacji, która w Polsce pozostaje nielegalna, a jej skutki prawne są trudne do przewidzenia – szczególnie jeśli dziecko urodzone za granicą ma zostać uznane za własne w Polsce.

W razie wątpliwości lub chęci ochrony swoich praw – niezależnie, czy chodzi o sytuację szpitalną, zaprzeczenie macierzyństwa czy sprawy związane z zagraniczną surogacją – warto skonsultować się z doświadczonym adwokatem. Nasza kancelaria służy pomocą w tych trudnych i wrażliwych sprawach.

Kancelaria Adwokat Weronika Grzelak zajmuje się sprawami rozwodowymi, alimentacyjnymi oraz sprawami z zakresu podziału majątku wspólnego- Rozwody Adwokat Szczecin. Jeżeli potrzebujesz pomocy prawnej w tym przedmiocie, skontaktuj się z kancelarią pod numerem telefonu: 605 231 205 lub skorzystaj z konsultacji on-line!